Wijsheid boven NAP #7
Antoní Gaudí
door Astrid Jansen
Catalaanse droomwereld en Hollandse nuchterheid
Wie in Figueres het museum van Salvador Dalí bezoekt, hoeft maar iets verder te reizen voor een ander meesterwerk vol fantasie: de Sagrada Família in Barcelona. Het levenswerk van Antoni Gaudí, waarvan de bouw in 1882 begon en dat na ruim 140 jaar nog altijd niet is voltooid.
Minder bekend is dat Nederlandse ingenieurs de bouw in de afgelopen jaren hielpen versnellen.
Met techniek, rekenkracht en nuchterheid. En juist daar ontstaat een mooie parallel met Nederland. Want in datzelfde jaar 1882 verrees hier, in slechts twee jaar tijd, een katholieke kerk van een andere grootmeester: Pierre Cuypers.
Twee landen. Twee stijlen. Eén startjaar.
Welke katholieke kerk van Pierre Cuypers werd van 1882 tot 1884 gebouwd?
A: Sint-Bonifatiuskerk in Leeuwarden
B: Sint-Martinuskerk in Maastricht
C: Sint-Pieterskerk in Leiden
Droomwereld dichter bij de hemel
Dalí droomde in penseel, Gaudí in steen. Zoals je in het vorige weetje las, wijdde Salvador Dalí zijn laatste jaren aan zijn eigen droompaleis in Figueres. Maar iets zuidelijker, in Barcelona, werkte Antoni Gaudí aan een nog grootser plan: de Sagrada Família. Een kathedraal die de zwaartekracht lijkt te tarten. Onvoltooid, maar ongeëvenaard.
La Sagrada en zijn steigers
In 1882 werd de eerste steen gelegd van dit monumentale bouwwerk. Sindsdien zijn we 140 jaar, meerdere generaties, twee wereldoorlogen, ontelbaar veel steigers en een flinke dosis geduld verder. Elk jaar bewonderen duizenden toeristen, waaronder vele Nederlanders, de sierlijke torens en grillige vormen van de Sagrada. Dankzij moderne technologie en Nederlandse ingenieurs van o.a. de TU Delft is de bouw in de laatste periode versneld. De Nederlandse knappe koppen hielpen met 3D-modellen en parametrisch ontwerpen. Na 140 jaar lijkt de voltooiing dan toch eindelijk in zicht.
Closer to heaven
De droom van Gaudí spreekt tot de verbeelding. La Sagrada Familia werd daarmee tevens een inspiratiebron voor hedendaagse muzikanten. Ook de Britse componist Alan Parsons raakte gefascineerd. Hij wijdde er een heel album aan. Daarop stond niet alleen het nummer La Sagrada Familia – gezongen door John Miles – als muzikaal eerbetoon aan de Catalaanse architect. Ook Closer to Heaven klinkt als een soundtrack bij de kathedraal zelf: mysterieus, gelaagd, hoopvol. Parsons ving in muziek wat Gaudí in torens wilde vangen: een poging om het hemelse tastbaar te maken. Net zoals Land van Maas en Waal de fantasiewereld van Jeroen Bosch opriep. Maar waar de Middeleeuwse meesterschilder ons nog liet afdalen in de chaos van de hel, laat Antoni Gaudí ons opstijgen naar de orde van de hemel.
Nederlandse architect van formaat
Hoewel hij nooit een muzikaal eerbetoon kreeg – dat past misschien ook wel bij het calvinistische karakter van ons land – was Pierre Cuypers in ons prille koninkrijk net zo beroemd als Gaudí. Deze architect en tijdgenoot van de Catalaan drukte zijn stempel op Nederland zoals Gaudí dat deed op Catalonië. Zijn bekendste ontwerpen zijn het Rijksmuseum (1885) en Amsterdam Centraal Station (1889). Welke Nederlander kent die niet?
Katholieke kerk in protestants Friesland
Maar Cuypers beperkte zich niet tot de Randstad. In hetzelfde jaar als La Sagrada Familia begon ook hij in 1882 aan de bouw van een religieus monument: de Sint-Bonifatiuskerk in Leeuwarden. Het moest een neogotisch meesterwerk worden met hoge torens, spitsbogen en glas-in-lood. Deze katholieke kerk prijkte trots in het protestantse noorden alsof de Watergeuzen nooit hadden bestaan. Een geestige historische omkering: eeuwen eerder vluchtten zij namelijk uit dit gebied vanwege het opgelegde Spaanse katholicisme. En nu verrees er een kerk uit de hand van een rooms-katholieke architect met zuidelijke flair. Een obra dat al na twee jaar was voltooid.
Sober ontwerp in agrarisch dorp
Cuypers bouwde meer dan 100 kerken in heel Nederland. En niet allemaal waren ze even groots. In het gehucht Kranenburg ontwierp hij een eenvoudige katholieke kerk: sober van buiten, degelijk van binnen. Wel van flink formaat voor een buurtgemeenschap waar zelfs in 2025 slechts 200 mensen wonen. Hier geen ontelbare hoeveelheid sierlijke torens met overvloedige symboliek. Wel het werk van een grootmeester, midden in het buitengebied van het Achterhoekse Vorden dat bekend werd als middelpunt van het Pieterpad.
De visionair versus vakman
Gaudí was een kunstenaar die droomde in vormen. Hij wordt gezien als de grondlegger van de organische architectuur. Cuypers daarentegen was de grootmeester van de neogotiek. Hij bouwde niet alleen kerken, hij reconstrueerde het middeleeuwse ideaal in baksteen en balans.
Gaudí vertaalde de droomwereld van de natuur naar steen. Cuypers bracht de religieuze en nationale identiteit van Nederland in kaart via architectuur. Zijn werk was tegelijkertijd visionair én geworteld in traditie. Beiden zetten ze hun stad en land naar hun hand: de een met krullen en mozaïek, de ander met baksteen en symmetrie. Een andere stijl, maar even onmisbaar voor het culturele erfgoed van hun land. Gaudí werd het gezicht van Barcelona, Cuypers van Nederland.
De hemel op aarde
Barcelona is gevormd door Gaudí’s visie. Maar net als hij liet ook een andere legende zijn sporen achter in deze stad: Johan Cruyff. Waar Gaudí de hemel in bouwde, zette Cruyff het voetbal op zijn kop. Op én naast het veld. In het volgende weetje lees je hoe deze Amsterdammer de stad veranderde en nog steeds voortleeft in heel Catalonië.
Klik op de namen om meer te lezen over Antoni Gaudí en La Sagrada Familia.
Of kom meer te weten over onze eigen architect Pierre Cuypers.
Luister hier het nummer La Sagrada Familia en hier voor Closer to heaven.