Spanje 29 april 2022

Deze update komt wat laat in de week, maar dat komt doordat het een best drukke, maar heugelijke week was, ondanks het wisselvallige weer in Madrid. We keken met enige jaloezie naar de zonnige beelden uit Maastricht en andere delen van Nederland; mooi om te zien dat Nederland na twee jaar weer Koningsdag kon vieren. Zoals gebruikelijk heb ik Koning Willem-Alexander namens de Ambassade, alle medewerkers en de Nederlanders in Spanje felicitaties overgebracht. Ook met de contacten van de ambassade konden we dit jaar voor het eerst sinds 2019 fysiek Koningsdag vieren, al had de viering niet de gebruikelijke vorm. Een lang verhaal.

Een krappe anderhalf jaar geleden werden we benaderd door Galerie Nicolás Cortés in Madrid, die ons attendeerde op een 17e eeuws schilderij dat zij in hun beheer hadden. Ik schreef daar al eens eerder over. Het ging om een schilderij van Jan van Essen, getiteld ‘Vlootschouw in de Golf van Napels’ van omstreeks 1677. Nu is de schilder van Antwerpse komaf, dus daar zit de directe link met Nederland niet. De reden waarom de galerie dacht dat het schilderij ons kon interesseren is het tafereel dat de schilder heeft vastgelegd: een feestelijke parade van een Nederlands-Spaanse vloot voor de kust van Napels dat op dat moment een koninkrijk onder de Spaanse kroon was. Een krappe 30 jaar na de Vrede van Münster, waarmee de 80-jarige oorlog tot een einde kwam, sloot de Republiek der Verenigde Nederlanden namelijk een alliantie met de voormalige overheerser omdat beide landen zich bedreigd voelden door de ambitieuze Franse koning Lodewijk XIV. In die tijd werden vele oorlogen gevoerd, grenzen opnieuw getrokken en gelegenheidsverbonden gevormd. Maar een samenwerking tussen de Nederlanden en het Spaanse imperium vind je nauwelijks terug in de kunst van toen. Dus toen ben ik het doek maar eens gaan bekijken. Het enorme schilderij (6 bij 2,5 meter) toont een panorama van de stad Napels met op de achtergrond de Vesuvius en op de voorgrond een vrij indrukwekkende hoeveelheid schepen met veel Spaans en Nederlands vlagvertoon. Even doordenkend realiseerde ik me dat dit beeld waarschijnlijk ook de laatste reis van Michiel de Ruijter betrof. Ik heb toen het doek onder de aandacht van een paar Nederlandse musea gebracht, die de scene wel interessant vonden, maar er niet meteen een plek voor wisten. Dus toen hebben we het verhaal maar weer even op een laag pitje gezet.

Totdat we in februari gingen nadenken over de vorm waarin we Koningsdag konden vieren. Vanwege de nasleep van Covid en de aanzienlijke kans op regen eind april, leek het ons nog wat riskant honderden gasten tegelijk uit te nodigen en belangrijker nog; een al te uitbundige viering was niet op zijn plaats was vanwege de oorlog in Oekraïne. De kans op regen bleken we achteraf trouwens goed ingeschat te hebben. U voelt hem al aankomen: het schilderij kwam weer in beeld. Als we dat nou eens op de residentie zouden kunnen tentoonstellen, dan zou dat een gelegenheid bieden om onze contacten in wat kleinere groepen uit te nodigen om het te bekijken, er iets over te vertellen en deze opmerkelijke en uiteindelijk succesvolle samenwerking van Nederland en Spanje (in 1678 gaf Louis XIV zijn veroveringsplannen op en werd de Vrede van Nijmegen getekend) te laten zien. En misschien zouden we er ook een klein symposium over kunnen organiseren met Nederlandse en Spaanse (kunst)geschiedenis experts? Het leuke aan dit schilderij is namelijk dat het pas recentelijk is herontdekt. Er zijn nog de nodige vragen over. Zo wisten we een week geleden nog niet precies welke gebeurtenis werd uitgebeeld en wanneer die precies plaatsvond. En of De Ruijter op dat moment nog leefde, want hij overleed tijdens deze reis nadat hij in de slag bij Agosta (22 april 1676) gewond raakte. Eén theorie was dat het hier ging om een soort viering van de Vrede van Nijmegen in 1678, en dat de vloot toen nog wel bij Napels was, maar het lichaam van Michiel de Ruijter al naar Nederland was overgebracht om te worden begraven in Amsterdam. Door de discussie en het speurwerk van de experts weten we nu dat het afgebeelde tafereel zich zeer waarschijnlijk heeft afgespeeld op 10-12 februari 1676, en dat het een eerbetoon door de onderkoning van Napels voor de vloot van De Ruijter betrof. En zo valt er nog veel meer te vertellen.

Ik dwaal af. Terug naar Koningsdag 2022. Nou zou ik over deze mooie plannen kunnen zeggen: ‘zo gezegd, zo gedaan’, maar dat was niet helemaal het geval. Achteraf kunnen we concluderen dat het best een avontuur was met de nodige uitdagingen en struikelblokken, maar het belangrijkste is dat het, dankzij het keiharde werk van onze collega’s Suzanne, Gema en Rens gelukt is. Interessant detail is dat de lijst op de centimeter nauwkeurig door de deur paste, dus dat was nog best even spannend. Ook waren mijn vrouw Bärbel en ik nog met ladders, lappen stof en spijkers in de weer om een zwarte achtergrond in elkaar te knutselen zodat het schilderij beter tot zijn recht zou komen. Maar uiteindelijk heeft het alle moeite geloond en hebben we in vijf rondes van ‘s ochtends vroeg tot zo’n 21 uur ’s avonds gasten ontvangen op de residentie. Stadsgids Marijn Scholte wees in iedere ronde onze gasten op interessante details. De Hertog en Hertogin van Cardona, eigenaren van het schilderij, kwamen ook langs en waren verheugd over de aandacht die het kreeg. En er is zowel bij Spaanse als bij Nederlandse experts van onder andere het Rijksmuseum belangstelling om de exacte details verder te onderzoeken. Maar het belangrijkste was dat we veel van onze contacten weer in levende lijven hebben kunnen zien, waarvan het merendeel ook zonder mondkapje, en met hen hebben kunnen bijpraten. De behoefte daaraan was na twee jaar Corona heel groot. En het maakte maar weer eens duidelijk dat videobellen prachtig is, maar dat het de waarde van het elkaar in levende lijve zien niet kan overtreffen. Voor de belangstellende lezer in Nederland: het schilderij vertrekt in juni voor twee maanden naar Middelburg voor een expositie in de Oostkerk.

Ik schrijf deze update onderweg ergens tussen noord-Spanje en Madrid. Om de week af te sluiten, reisde ik gisteren namelijk af naar het prachtige San Sebastián, om daar een presentatie bij te wonen van twee Nederlandse architecten. Bij El Instituto de Arquitectura de Euskadi was de afgelopen drie maanden een reizende bibliotheek met de naam ‘the Reading Room’ ingericht waar publicaties van ruim 70 opkomende Europese architecten uit meer 25 Europese landen beschikbaar waren. De tijdelijke bibliotheek werd afgesloten met een presentatie door Elma van Boxel, medeoprichter van Studio ZUS, dat onder andere de Luchtsingel, ontwierp. Voor de mensen die niet uit Rotterdam komen: dat is de niet te missen voetgangersbrug tussen Rotterdam Noord en het centrum, bekroond met internationale prijzen. Vanmiddag hield Donna van Milligen Bielke, van het gelijknamige architectenbureau een lezing. Zij won ook een aantal prestigieuze architectuurprijzen in Nederland waaronder de Prix de Rome, voor haar fictieve herontwerp van de Rotterdamse binnenstad. Hun publicaties waarin zij hun visie over de rol van architectuur in de samenleving uiteen zetten, zijn opgenomen in de reizende bibliotheek. Het is mooi om te zien hoe de jonge generatie architecten hun ontwerpen zien als vliegwiel voor maatschappelijke veranderingen, zoals verbinding, duurzaamheid en sociale gelijkheid. Voor de lezer in Baskenland (of met reisplannen): de Reading Room is nog tot 1 mei te bezoeken: https://eai.eus/en/Exhibition/reading-room/.

Overigens had ik daar in San Sebastián nog een leuk ontmoeting met Sarah Jager, medewerker van de hierboven genoemde Studio ZUS. Ze vertelde dat haar moeder Simone, die sinds een paar jaar in de regio Murcia woont, vorig jaar nog een belangrijke rol speelde in ons gezamenlijke Facebookavontuur. Zij was degene die, toen we op zoek waren naar een manier om in de tijd dat we aan huis gekluisterd waren samen Koningsdag te vieren, het idee opperde om een foto met ons favoriete Nederlandse object op te sturen. Velen van u zullen zich het resultaat herinneren: https://fb.watch/cHOx8cqlbG/.

Met Burgos aan de horizon ga ik afsluiten. Al met al een intensieve week met weinig tijd voor ontspanning. Maar dat ga ik de komende week goedmaken.

Ik wens u vast een goed weekend.
Jan Versteeg